ΕΙΔΗΣΕΙΣ

11/3/20

Η δυναμική και η διεργασία εντός της ομάδας. Η ερμηνεία των ρόλων μέσα από θεωρητικές προσεγγίσεις.




Τετάρτη, 11 Μαρτίου 2020

EKABNews




Ο Φώτης Μπαξεβάνης είναι Διασώστης-Πλήρωμα Ασθενοφόρου στο ΕΚΑΒ Αθήνας.


ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ
Εισαγωγή. 1.
Τα στάδια της ομάδας στη λήψη αποφάσεων και οι βασικές υποθέσεις που κυριαρχούν στις ομάδες. Οι διαφορές των δύο προσεγγίσεων. 2.
Οι παράγοντες που επιδρούν στη δυναμική και στη διεργασία της ομάδας ενηλίκων. 6.
Συμπεράσματα 10.
Βιβλιογραφία 12.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Κάθε άτομο, όντας κοινωνικό ον, έχει την ανάγκη επικοινωνίας και συνεργασίας με τους συνανθρώπους του. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, προκειμένου να φτάσει στην επίτευξή των στόχων που επιλέγει, αποφασίζει ή καλείται να συμμετάσχει σε κάποια ομάδα, νοηματοδοτώντας την ζωή του σε κοινωνικό βίο. Η ομάδα αποτελείται από αλληλεξαρτώμενα άτομα που διαθέτουν συμπληρωματικές δεξιότητες, δεσμεύονται σε ένα γενικό, κοινό σκοπό και επωμίζονται αμοιβαία την ευθύνη του τρόπου λειτουργίας και οργάνωσης της για την εκπλήρωση κοινών, εξειδικευμένων, μετρήσιμων, επιτεύξιμων, ρεαλιστικών στόχων (Katzenbach-Smith, 1993).
Σύμφωνα με τον ψυχολόγο Kurt Lewin (1890-1947), η αλληλεξάρτηση των μελών μιας ομάδας, ώστε να ολοκληρώσει τις εργασίες της, δημιουργεί μια ισχυρή δυναμική και ένα δυναμικό σύνολο. Η οποιαδήποτε αλλαγή σε ένα μέλος της θα επηρεάσει τα μέλη όλης της ομάδας (Τσιμπουκλή, 2012, σελ.16). Για τον ιστορικό Eric Hobsbawm (1994), οι μεγαλύτερες, συνεκτικότερες και ισχυρότερες ομάδες είναι τα έθνη, στις οποίες σφυρηλατείται, μέσω της σχολικής εκπαίδευσης, η εθνική συνείδηση. Αυτή αναπτύσσεται και ωριμάζει μέσα από το τρίπτυχο φυλή-γλώσσα-αίμα. Η κοινωνία αποτελείται από υπο-ομάδες, όπως η οικογένεια, η σχολική τάξη, οι εργαζόμενοι μιας επιχείρησης. Κάθε άτομο συμμετέχει σε μια ή όλες αυτές, καλύπτοντας ανάγκες αυτοεκπλήρωσης, μόρφωσης, θρησκευτικής λατρείας, αλλά και αυτοεκτίμησης (ειδικά οι έφηβοι) (Yalom 2006, όπ.αναφ. στο Τσιμπουκλή, 2012)
Αρχικά, θα εστιάσω στα στάδια ανάπτυξης που, σύμφωνα με τον Tuckman, διάγει μια ομάδα, ώστε να λάβει μία απόφαση και στις τρεις βασικές υποθέσεις που διέπουν τις ομάδες, σύμφωνα με τον Bion, ενώ στη συνέχεια θα αναφερθώ στις διαφορές των δύο προσεγγίσεων. Στο δεύτερο μέρος, θα ορίσω τη δυναμική και τη διεργασία της ομάδας και τους παράγοντες που επιδρούν σε αυτές. Τέλος θα απαντήσω, σε ποιο βαθμό οι συνθήκες πραγματοποίησης της Εκπαίδευσης Ενηλίκων συνεισφέρουν στη διεργασία της ομάδας, ποιοι είναι οι δύο κυριότεροι λόγοι δημιουργίας «αντιστάσεων» στην ομάδα ενηλίκων και ποια είναι τα δύο κυριότερα εμπόδια εμπέδωσης εμπιστοσύνης, συνεργασίας και ανταλλαγής στην ομάδα ενηλίκων.

Τα στάδια της ομάδας στη λήψη αποφάσεων και οι βασικές υποθέσεις που κυριαρχούν στις ομάδες. Οι διαφορές των δύο προσεγγίσεων.
Η πρώτη ομάδα στην οποία εισέρχεται ο άνθρωπος είναι η οικογένεια, από την οποία λαμβάνει το πρώτο του ρόλο (καλός, κακός, κοινωνικός, ατίθασος) δηλαδή, το «πρότυπο συμπεριφοράς που αναπτύσσεται υπό την επίδραση ενός σημαντικού προσώπου του περιβάλλοντος ενός ατόμου» (Μάνος, 1987, όπ. αναφ. στο (Τσιμπουκλή-Φίλλιπς, 2010, σελ.16). Ακολούθως, εντάσσεται στο σχολείο, στη φιλική παρέα και αργότερα σε άλλες ομάδες αναλαμβάνοντας νέους ρόλους. Οι ομάδες αυτές είναι συνήθως ανομοιογενείς, γεγονός που δημιουργεί άγχος στα μέλη τους. Ωστόσο, λαμβάνουν εύστοχες αποφάσεις, αξιοποιώντας διαφορετικές απόψεις. Ειδικά στην εκπαίδευση ενηλίκων οι ανομοιογενείς ομάδες συνεισφέρουν στην κατάκτηση των μαθησιακών στόχων και των δεξιοτήτων συνεργασίας, αναπτύσσοντας άρρηκτους δεσμούς, οι οποίοι διαχωρίζουν τις ισχυρές από τις αδύναμες ομάδες (Πουλόπουλος, Τσιμπουκλή, 2016).
Σύμφωνα με την υπόθεση Tuckman (1965), μια μικρή εκπαιδευτική ομάδα πρέπει να διανύσει τέσσερα αναπτυξιακά στάδια για να λάβει στοχευμένες αποφάσεις. Ο Tuckman, επανεξετάζοντας έρευνες προσπαθεί να δημιουργήσει ένα γενικευμένο μοντέλο αλλαγών. Θεωρεί ότι η ομάδα ανεξάρτητα από το περιβάλλον στο οποίο δραστηριοποιείται και προϊόντος του χρόνου, θα μεταλλαχθεί καθώς επιτελούνται εντός της παράλληλες διεργασίες. Αυτές οι διεργασίες αναδεικνύουν θέματα ηγεσίας και εξουσίας, ελέγχου και εξαρτήσεων, συγκρούσεων και εντάσεων, διαπροσωπικών σχέσεων και συνοχής και λειτουργικής διασύνδεσης των ρόλων (Tuckman, Jensen,1997).
Κάθε στάδιο επικεντρώνεται σε δύο αναπτυξιακούς άξονες, των διαπροσωπικών σχέσεων και των δραστηριοτήτων για τη εκτέλεση του έργου. Κάθε ένα στάδιο πρέπει να διεκπεραιωθεί επιτυχώς, προκειμένου να επιτευχθεί η αποτελεσματική λειτουργία της ομάδας. Οι περισσότερες, ισχυρές θεωρητικά, ομάδες επικεντρώνονται στο περιεχόμενο των δραστηριοτήτων, υποβαθμίζουν τα δομικά-διαπροσωπικά ζητήματα, αδυνατώντας να παράγουν έργο (Nestor, 2013˙ Tuckman, 1965, σελ.387˙ Tuckman-Jensen,1997).
Στον άξονα των δραστηριοτήτων για την εκτέλεση του έργου (Τask), το πρώτο στάδιο αφορά στο σχηματισμό (forming) της ομάδας. Εδώ, γίνεται απόπειρα προσδιορισμού του έργου, απόκτησης πληροφοριών και εφαρμογής της εμπειρίας των μελών της ομάδας για την ολοκλήρωσή του. Ακολουθεί το στάδιο της συναισθηματικής καταιγίδας (storming) των μελών στις απαιτήσεις του έργου, καθώς διαθέτουν ένα διαφορετικό ατομικό προσανατολισμό από αυτόν που το έργο απαιτεί, ειδικά όταν οι στόχοι του συνδέονται με την αυτογνωσία και την αυτοβελτίωση. Το στάδιο αυτό περνά απαρατήρητο σε ομάδες που επεξεργάζονται απρόσωπους, πνευματικούς στόχους. Το τρίτο στάδιο αφορά στην νορμοθέτηση (norming) ρόλων και κανόνων μέσα από ανοικτή συζήτηση και ανταλλαγή απόψεων. Οι Neuman και Wright (1999, όπ.αναφ. στο Bonebright, 2010) το περιγράφουν ως στάδιο ανάπτυξης κοινών πνευματικών μοντέλων και ανακάλυψης των αποτελεσματικότερων τρόπων συνεργασίας μεταξύ των μελών της ομάδας. Το τελευταίο στάδιο, της δράσης (performing), αφορά στη διαδικασία ανάδειξης λύσεων για την επιτυχή εκτέλεση του έργου (Tuckman, 1965, σελ.386,387).
Στον άξονα της δημιουργίας δομών, στο στάδιο του σχηματισμού (forming), δημιουργούνται σχέσεις εξάρτησης των μελών από τον ηγέτη-εκπαιδευτή, το ισχυρό μέλος της ομάδα ή τις οργανωτικές δομές, στην προσπάθεια εξεύρεσης αποδεκτών διαπροσωπικών συμπεριφορών. Το στάδιο της καταιγίδας (storming), χαρακτηρίζεται από εχθρότητα και συγκρούσεις μεταξύ των μελών της ομάδας, αλλά και μεταξύ της ομάδας και του εκπαιδευτή, ως έκφραση ατομικότητας και αντίστασης στο σχηματισμό της δομής της. Στο στάδιο της νορμοθέτησης (norming), δημιουργείται η συνοχή στην ομάδα. Σε αυτό το στάδιο, σύμφωνα με τον Tuckman (1965), η ομάδα μετατρέπεται σε οντότητα. Τα μέλη αναπτύσσουν συναισθήματα για αυτή και επιδιώκουν τη διατήρηση και διαιώνισής της (Bonebright, 2010). Στο στάδιο της δράσης (performing), αναπτύσσεται η λειτουργική συσχέτιση των ρόλων. Η ομάδα πλέον αποτελεί το μέσο επίλυσης προβλημάτων. Οι οργανωτικές δομές υποστηρίζουν την απόδοση των μελών της στην εργασία και τα μέλη ρόλους εστιασμένους στην διεκπεραίωση του έργου (Tuckman, 1965, σελ.386,387).
Το 1997, οι Tuckman και Jensen προσθέτουν το πέμπτο στάδιο του «τερματισμού» (Adjourning-Mourning) στον κύκλο ζωής των ομάδων. Αυτό σηματοδοτεί την επίτευξη των στόχων, την ολοκλήρωση των ρόλων και τη διαδικασία αποχωρισμού των μελών (Bonebright, 2010, σελ.114).
Η ψυχοδυναμική προσέγγιση του Lewin θεωρεί ότι η συμπεριφορά των ανθρώπων σε μία ομάδα καθορίζεται ασυνείδητα από το χαρακτήρα των οικογενειακών σχέσεων στην παιδική ηλικία (συγκρουσιακές, ήρεμες) (Winnicott 1965˙ Ναυρίδης 2005, όπ,αναφ. στο Τσιμπουκλή, 2012). Ο Bion, πρωτοπόρος στην ψυχαναλυτική προσέγγιση των ομάδων, υπογραμμίζει ότι το υφιστάμενο κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο επηρεάζει τα ενταγμένα άτομα, ομάδες και οργανισμούς, που με τη σειρά τους το επηρεάζουν μέσα από τους ρόλους και τις αλληλεξαρτώμενες σχέσεις που αναπτύσσουν. Εξετάζει τις σχέσεις εντός της ομάδας σε ψυχαναλυτική βάση, αξιοποιώντας την ενεργητική συμμετοχή των μελών μιας ομάδας αιχμαλώτων πολέμου, ώστε να αντιμετωπιστεί το μετατραυματικό τους άγχος και να επιτευχθεί η κοινωνική τους επανένταξη (Πουλόπουλος-Τσιμπουκλή, 2016, σελ. 26,27).
Για τον Bion, η ομάδα λειτουργεί σε δύο συμπληρωματικά επίπεδα, στο συνειδητό και στο ασυνείδητο. Το συνειδητό επίπεδο αφορά στο έργο που εκτελούν τα μέλη της ομάδας. Δίνεται βαρύτητα στις αξίες και στη συνεισφορά του ατόμου στην λειτουργία της ομάδας, το οποίο μπορεί να διαχειριστεί οποιαδήποτε αλλαγή. Η μεθοδολογία της ομάδας είναι ορθολογική και τα χαρακτηριστικά της παρόμοια με εκείνα που αποδίδει ο Freud στο Εγώ. Η ομάδα (Εγώ) φροντίζει για την επιβολή των εξωτερικών κανόνων επί της απόλαυσης (Αυτό). Επίσης, μοιάζει με ιππέα, ο οποίος προσπαθεί να δαμάσει την ορμή του αλόγου. Στην πρώτη περίπτωση, η ομάδα στηρίζεται σε ξένες δυνάμεις, ενώ στη δεύτερη, βασίζεται στις δικές της για να διασφαλίσει τον έλεγχο. Πυρήνας της ομάδας είναι το ενιαίο σύστημα συνείδησης-αντίληψης που εκπροσωπεί τη σύνεση και τη λογική. Αποτελεί μια ευρεία έννοια όπου περιέχονται σκοποί και στόχοι και αναπτύσσονται οι ρόλοι της ομάδας. Μεταξύ επιθυμίας και ικανοποίησης, τοποθετείται η σκέψη και η απόφαση. Για τον Freud, το Εγώ είναι ο λόγος του πολιτειακού άρχοντα. Αυτό σημαίνει, ότι αφενός χρειάζεται η έγκριση του ηγέτη-εκπαιδευτή για την επιβολή του νόμου, αφετέρου ο ίδιος δεν μπορεί να απορρίψει προτάσεις του Κοινοβουλίου-εκπαιδευτικής ομάδας (Κρανάκη 2011).
Στην ομάδα, ενδεχομένως, υπάρχουν διακριτές τάσεις ψυχικής δραστηριότητας που συνεισφέρουν στην επίλυση των προβλημάτων. Ο Bion, μια πτυχή της ψυχικής δραστηριότητας στην ομάδα, την ονομάζει ομάδα εργασίας (work-group). Είναι το ασυνείδητο, που επηρεάζει τα μέλη της στον τρόπο λήψης των αποφάσεων για την υλοποίηση του έργου. Περιέχει τη σκέψη που είναι σχεδιασμένη να μεταφραστεί σε δράση (1911, όπ.αναφ, στο Bion, 1961,σελ.143). Το ασυνείδητο επίπεδο ή βασική παραδοχή, αφορά στο ένστικτο του κοπαδιού, όπου τα συναισθήματα των μελών διαχέονται σε όλη την ομάδα επηρεάζοντάς την συνολικά, δημιουργώντας άγχος. Το έργο της ομάδας δεν ολοκληρώνεται, διότι το ασυνείδητο παρεμβάλλεται ως εμπόδιο. Αυτό, διαφεύγοντας της προσοχής της εκπαιδευτικής ή επαγγελματικής ομάδας δημιουργεί δυσεπίλυτα προβλήματα. Έτσι, ένα μέλος της ομάδας αρνείται να δουλέψει, θεωρώντας ότι ο ανεπαρκής διευθυντής θα οικειοποιηθεί την προσπάθειά του (Πουλόπουλος, Τσιμπουκλή, 2016, σελ. 27,28).
Ο Bion παρατηρεί, ότι η συμβίωση σε ομάδες δημιουργεί αμηχανία στα μέλη τους, αλλά και ανακούφιση, καθώς θεωρούν ότι αποφεύγουν τα προβλήματά τους (Bion, 1961, σελ.64). Κάθε ομάδα αξιοποιεί τρεις βασικές υποθέσεις που ενισχύουν την συνοχή της. Η υλική και πνευματική «εξάρτηση» (dependency) από τον ισχυρό ηγέτη-εκπαιδευτή, αποσκοπεί στη δημιουργία αισθήματος ασφάλειας και προστασίας μεταξύ των μελών της ομάδας. Αυτά ενεργούν με βάση τις κατευθύνσεις του και παραχωρούν τον απόλυτο έλεγχο της κατάστασης, εξιδανικεύοντάς τον. Ο εκπαιδευτής αντιμετωπίζεται σαν «θεός», ο οποίος ελέγχει το άγχος, τις συγκρούσεις, τους ρόλους και την προσήλωση στους στόχους. Η προσωπική ευθύνη των μελών απέναντι στα πράγματα μεταβιβάζεται σε αυτόν. Ωστόσο, ο φιλόδοξος εκπαιδευτής εύκολα μπορεί να αποκαθηλωθεί, αναλαμβάνοντας ένα τέτοιο ρόλο, καθώς τα μέλη της ομάδας, ακριβώς λόγω της εξάρτησής τους από αυτόν, θα αναζητήσουν ένα άλλο ηγέτη (Τσιμπουκλή, 2012, σελ.28).
Τα μέλη της ομάδας θεωρούν ότι θα αποφύγουν το άγχος τους πολεμώντας ή δραπετεύοντας από ένα εξωτερικό εχθρό (Bion, 1961,σελ72,73). Η «μάχη-φυγή» (fight-flight) υπογραμμίζει την ανάγκη συνοχής και επιβίωσης της ομάδας, η οποία, ωστόσο, αποφεύγει να δει τον πραγματικό εχθρό εντός αυτής. Στη σύγκρουση η ομάδα είναι επιθετική και οργισμένη, ενώ στη φυγή, με χαλαρότητα, αποφεύγει τη διεκπεραίωση των εργασιών. Αν στις προγραμματισμένες συναντήσεις μιας ομάδας, για την ολοκλήρωση ενός έργου, κάποιος αργεί συστηματικά, θα πρέπει να ερωτηθεί γιατί αργεί ή το γεγονός να αφεθεί απαρατήρητο. Τη στιγμή που ερωτάται, γιατί είναι ασυνεπής στον κοινό στόχο, το ασυνείδητο γίνεται συνειδητό. Εκφράζεται η ουσία του προβλήματος και πρέπει να αποφασίσει, αν μπορεί να συμμετέχει στην ομάδα. Ο ηγέτης-εκπαιδευτής πρέπει να οδηγήσει την ομάδα προς τη σύγκρουση ή την αποφυγή του εξωτερικού εχθρού, διαφορετικά αυτή θα πάψει να τον ακολουθεί (Πουλόπουλος, Τσιμπουκλή, 2016, σελ.28).
Το «ζευγάρωμα» (pairing) εξυπηρετεί την αναπαραγωγή της ομάδας. Η βασική παραδοχή, όπως στην εξάρτηση, είναι ότι αποτελεί μηχανισμό άμυνας μιας «κλειστής» ομάδας. Αντιπροσωπεύει την έντονη εξάρτηση από την φαντασίωση για εξεύρεση της επιθυμητής λύσης. Δυο εκπαιδευόμενοι, ανεξαρτήτως φύλου, αλληλεπιδρούν υποσχόμενοι ένα αριστοκρατικό γάμο, διεκπεραιώνοντας την δουλειά της ομάδας. Ωστόσο, ο «μεσσίας» θα είναι τελικά ένας από τα μέλη της ομάδας (Bion, 1961,σελ.160,161). Έτσι, καταγράφεται η ασυνείδητη επιθυμία να μην γεννηθεί ή να καθαιρεθεί.
Συγκρίνοντας τις δύο θεωρίες για την εξέλιξη στις ομάδες, καταδεικνύονται τα εξής: Ο Bion θεωρεί ότι οι ρόλοι των μελών κατασκευάζονται εντός της ομάδας. Ένα μέλος της μπορεί να εκφράζεται ανοικτά ή όχι ανάλογα με τη σύνθεσή της και τον τρόπο λειτουργίας της. Είναι η ομάδα που προδιαθέτει το άτομο να είναι επικοινωνιακό και όχι η προσωπικότητά του.
Στον καταιγισμό του Tuckman, η ομάδα μπορεί να δημιουργήσει ένα αποδιοπομπαίο τράγο, προσπαθώντας να καλύψει τις αδυναμίες και τις συγκρούσεις που δημιουργούνται στην επίλυσης δομικών ζητημάτων. Ωστόσο, το μέλος αυτό μπορεί να λειτουργήσει συνεργατικά στο πλαίσιο μιας άλλης ομάδας. Η απομάκρυνσή του θα σημάνει αυτομάτως τη δημιουργία ενός άλλου αποδιοπομπαίου τράγου, ώστε να εκτονωθεί το άγχος της ομάδας.
Το αναπτυξιακό συμπεριφορικό μοντέλο του Tuckman δεν αποτελεί οργανωτικό σχήμα για πρωτογενή χρήση. Έχει εννοιολογική σημασία, καθώς οργανώνει και επινοεί, πάνω στα υπάρχοντα ερευνητικά δεδομένα, θεωρητικές εντολές που απαιτούν περαιτέρω επεξεργασία, χωρίς να παρουσιάζει πρωτότυπα εμπειρικά δεδομένα, εστιάζοντας στα πρόσωπα (Tuckman-Jensen,1997).
Αντίθετα, η προσέγγιση της ψυχοδυναμικής σχολής εστιάζει στην ομάδα και στο κλίμα που δημιουργείται στο εσωτερικό της. Εξετάζει την διαχείριση της διαφορετικότητας και της ενσωμάτωσης όλων των μελών. Τελικά, είναι η ομάδα που επιλέγει το ρόλο που θα αποδώσει στο συγκεκριμένο μέλος της κάτι που δεν απασχολεί τον Tuckman (Bion, 1961).

Οι παράγοντες που επιδρούν στη δυναμική και στη διεργασία της ομάδας ενηλίκων.
Καθώς δύο άτομα δημιουργούν μια δυαδική σχέση, για να δημιουργηθεί μια ομάδα απαιτούνται τρία ή και περισσότερα άτομα, τα οποία, υιοθετούν διάφορους ρόλους εντός αυτής (πολυλογάς-χιουμορίστας-λεπτολόγος-ηγέτης-επιθετικός κτλ). Οι ρόλοι αυτοί οφείλονται σημαντικά στον τρόπο με τον οποίο μεγάλωσαν οι άνθρωποι που τους υιοθετούν και άρα στην προσωπικότητά τους. Το πώς ερμηνεύονται σε μια ομάδα εξαρτάται από μια θεωρητική σχολή σκέψης, η οποία τους προσδίδει μια ιδιαίτερη σημασία (Πουλόπουλος, Τσιμπουκλή, 2016, σελ.28˙ Τσιμπουκλή, 2012, σελ.60).
Στην ψυχοδυναμική προσέγγιση, οι ρόλοι στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν, αλλά κατασκευάζονται από τις αλληλεπιδράσεις των μελών, εντός της ομάδας. Ασυνείδητες συναισθηματικές διεργασίες καθορίζουν συγκεκριμένους ρόλους, οι οποίοι γίνονται δεύτερη φύση στον άνθρωπο χωρίς να τους αντιλαμβάνεται. Σε μια εκπαιδευτική ομάδα, μπορεί κάποιος να μιλά συνέχεια, αλλά σε μια άλλη να είναι αμίλητος, διότι είναι τέτοια η δυναμική και η διεργασία που επιτελείται σε αυτή (Πουλόπουλος, Τσιμπουκλή, 2016, σελ.23,24).
Η ψυχαναλυτική προσέγγιση βασίζεται στη φροϋδική θεωρία, η οποία αναφέρει ότι το μέλος την ομάδας «μεταβιβάζει» άμεσα σε αυτή, τα πραγματικά συναισθήματα και τον ρόλο που του κληροδότησε το πρόσωπο που τα δημιούργησε (Laplanche-Pontalis,1986:325). Ασυνείδητα αναπαράγονται στην ομάδα παρελθοντικές σχέσεις και καταπιεσμένα συναισθήματα, τα οποία τώρα μεταβιβάζονται στον ηγέτη ή στον συντονιστή μιας εκπαιδευτικής ομάδας ή ενός οργανισμού. Ειδικά στους οργανισμούς ψυχικής υγείας, εκπαίδευσης, αγωγής της υγείας και κοινωνικής φροντίδας, αλλά και γενικότερα στα κοινωνικοπολιτικά συστήματα, η δυναμική και η διεργασία των ομάδων εκφράζονται μέσα από συναισθήματα, προβολές, μεταβιβάσεις, συνειδητές και ασυνείδητες προσδοκίες, επηρεάζοντας την αποτελεσματικότητά τους (Πουλόπουλος, Τσιμπουκλή, 2016, σελ.24).
Η συμπεριφοριστική άποψη προσεγγίζει ντετερμινιστικά το μέλος της ομάδας, θεωρώντας τη συμπεριφορά του προβλέψιμη, ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασής του με το περιβάλλον (Τσιμπουκλή, Φίλλιπς, 2010).
Η «δυναμική» της ομάδας είναι αυτό που συμβαίνει (αξίες, ρόλοι, συμμετοχή, συνοχή) στο εσωτερικό της. Μέσα από τις δραστηριότητες και τις σχέσεις που αναπτύσσονται, λαμβάνονται κάθε φορά αποφάσεις με γνώμονα την καλύτερη διεκπεραίωση του έργου της. Αυτή η ξεχωριστή δυναμική ωθεί την ομάδα σε μια συγκεκριμένη διεργασία, σε μια αλλαγή, σε ένα συγκεκριμένο τρόπο αντίδρασης και συμπεριφορών για την επίτευξη των στόχων της. Άρα, η «διεργασία» της ομάδας αναφέρεται στην κατανόηση των σχέσεων μεταξύ των μελών της. Εμβαθύνοντας στις σχέσεις, κατανοείται ο τρόπος λήψης αποφάσεων και επίλυσης των προβλημάτων. Η επιλογή ενός συγκεκριμένου ατόμου, για να διεκπεραιώσει μια συγκεκριμένη εργασία, αντικατοπτρίζει τη δυναμική που αναπτύσσεται μέσα στην ομάδα (Τσιμπουκλή, 2012, σελ.25).
Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη δυναμική και τη διεργασία της εκπαιδευτικής ομάδας αφορούν στο εκπαιδευτικό πλαίσιο στο οποίο πραγματοποιείται η εκπαίδευση. Την τυπική εκπαίδευση, πρωτοβάθμια-δευτεροβάθμια-τριτοβάθμια (ΑΕΙ)˙ τη μη-τυπική εκπαίδευση από φορείς παροχής αρχικής και συνεχιζόμενης επαγγελματικής κατάρτισης που παρέχουν πιστοποίηση (Κέντρα Δια Βίου Μάθησης-ιδιωτικές επιχειρήσεις-ΙΕΚ)˙ την άτυπη εκπαίδευση-μάθηση από ομάδες αυτο-μόρφωσης, πολιτιστικούς συλλόγους, που επιμορφώνουν χωρίς πιστοποίηση. Κάθε πλαίσιο έχει μια διαμορφωμένη κουλτούρα διαχείρισης εκπαιδευτικών και άλλων ζητημάτων (Κόκκος, 2005˙ Τσιμπουκλή, 2012, σελ.31).
Η δυναμική και η διεργασία επηρεάζονται από τη διάταξη του χώρου και των καθισμάτων, δημιουργώντας συνειρμούς για μια μετωπική ή μη-τυπική διδασκαλία και ένα δημοκρατικό ή παραδοσιακό εκπαιδευτικό μοντέλο. Από τη διασύνδεση μεταξύ εκπαίδευσης και μαθησιακών, υπηρεσιακών στόχων, το είδος της κατάρτισης (προκαθορισμένη-μακροχρόνια-βραχυχρόνια) και τον βαθμό επίτευξής της. Από τη θετική ενίσχυση των εκπαιδευομένων και τον ανοικτό διάλογο, την εμπλοκή τους στη μαθησιακή διεργασία, την ομοιογενή ή ετερογενή σύνθεση της ομάδας (φύλο, ηλικία εκπαιδευομένων και εκπαιδευτή). Από τις προσωπικές πεποιθήσεις και αντιλήψεις του εκπαιδευτή για τον ρόλο του και το ενδιαφέρον του σχετικά με απόψεις, πεποιθήσεις, συναισθήματα των εκπαιδευομένων. Τέλος, από το προφίλ, τις αντιλήψεις, τα κριτήρια επιλογής και τους ρόλους των εκπαιδευομένων (Καραλής,2005˙ Τσιμπουκλή, 2012, σελ.31).
Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται η Εκπαίδευση Ενηλίκων σήμερα παρεμποδίζουν τη διεργασία στις εκπαιδευτικές ομάδες. Παρατηρείται μια πίεση χρόνου στην κατάλληλη προετοιμασία τους, στη γνωριμία μεταξύ των εκπαιδευομένων, στην έκφραση των εκπαιδευτικών αναγκών και των προσδοκιών τους. Επίσης, η διεργασία παρεμποδίζεται από τις περιορισμένες, στο πλαίσιο των εκπαιδευτικών αναγκών, γενικές προσδοκίες των εκπαιδευομένων και στην αθέτηση του «μαθησιακού συμβολαίου», καθιστώντας ασαφείς τους μαθησιακούς στόχους, τις μεθόδους, τα εργαλεία, το περιεχόμενο και τη διάρκεια της μάθησης. Η σύναψη μαθησιακού συμβολαίου διευκολύνει την κοινή συμμετοχή εκπαιδευομένων και εκπαιδευτών στη λήψη αποφάσεων που αφορούν στη μαθησιακή διεργασία (Τσιμπουκλή, 2012, σελ.31,32).
Η μαθησιακή διεργασία διευκολύνεται με την αναγνώριση από τον εκπαιδευτή του σταδίου εξέλιξης της ομάδας. Στο στάδιο της διαμόρφωσης, ο εκπαιδευτής πρέπει να ενισχύσει την ελεύθερη έκφραση των προσδοκιών και των στόχων των εκπαιδευομένων, να οριοθετήσει τους κανόνες λειτουργίας της ομάδας, να κατευνάσει τις ανησυχίες τους απαντώντας στις ερωτήσεις τους και να ενισχύσει την ενεργή συμμετοχή τους ανταλλάσσοντας απόψεις και πληροφορίες. Στο στάδιο της σύγκρουσης, οφείλει να συνδράμει τους εκπαιδευομένους στην κατανόηση της πηγής του άγχους τους και στην επισήμανση αποφυγής συμπεριφορών που πυροδοτούν συγκρούσεις στην ομάδα, οι οποίες σχετίζονται με την απόπειρα ελέγχου της. Τέλος, ο εκπαιδευτής πρέπει να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις προς το πρόσωπό του ή το ρόλο του, δείχνοντας έμπρακτα στους εκπαιδευόμενους τον τρόπο διαχείρισης συγκρούσεων (Τσιμπουκλή, Φίλλιπς, 2010, σελ.11).
Η διεργασία της ομάδας δοκιμάζεται με την εισαγωγή από τον εκπαιδευτή βιωματικών προσεγγίσεων μάθησης, τελείως αγνώστων και «ξένων» στους ενήλικες εκπαιδευομένους. Υιοθετώντας την υπόθεση μάχης-φυγής, οι εκπαιδευόμενοι δημιουργούν ταυτόχρονα μια αντίσταση στην εκπαιδευτική διεργασία της ομάδας. Η υπόθεση μάχης-φυγής εντοπίζεται στη δημιουργία αποπροσανατολιστικών διλημμάτων από τον εκπαιδευτή, που κλονίζουν εσωτερικές ατομικές και ομαδικές ισορροπίες, αναδύουν στερεότυπα και προκαταλήψεις και ωθούν στην ατομική και ομαδική αλλαγή (Τσιμπουκλή, 2012, σελ.32).
Για την ψυχοδυναμική προσέγγιση, είναι σημαντική η κατανόηση των «κρυφών» ρόλων στην ομάδα, καθώς κάποιοι δημιουργούν μορφές «αντίστασης». Η συμπεριφορά αυτή ανάγεται σε παλαιότερα βιώματα των εκπαιδευομένων με σημαντικά πρόσωπα (γονείς, δάσκαλους). Ένας από τους κυριότερους λόγους δημιουργίας αντιστάσεων στην ομάδα ενηλίκων είναι η δημιουργία υπο-ομάδων. Αυτές λειτουργούν ανασταλτικά στην επίτευξη των μαθησιακών στόχων, δημιουργώντας την πολυμέτωπη διάσπαση της, με κατάληξη τον πλήρη αποσυντονισμό της. Ο εκπαιδευτής πρέπει να θέσει ανοικτά το ζήτημα της συνεργασίας. Η συνεχής εναλλαγή ηγετικών ρόλων για την επίτευξη των στόχων θα αναδείξει νέους πρωταγωνιστές, δίνοντας στην ομάδα νέα μορφή. Ο εκπαιδευτής πρέπει να ερμηνεύσει το δύσκολο εκπαιδευόμενο, καθώς μπορεί να του παρέχει πληροφορίες για τα συναισθήματα και το γενικότερο κλίμα στην ομάδα, ώστε να αλλάξει κάτι στη διαδικασία (Τσιμπουκλή, 2012).
Ο δεύτερος λόγος δημιουργίας αντίστασης αφορά στην υποτίμηση κάποιων εκπαιδευομένων από την υπόλοιπη ομάδα και στη δημιουργία αποδιοπομπαίων τράγων. Στην περίπτωση αυτή, ο εκπαιδευτής πρέπει να ανακατανέμει τους ρόλους μέσα στην ομάδα, ενεργοποιώντας αυτά τα μέλη. Η ανάθεση συγκεκριμένης εργασίας σε ένα αδύναμο μέλος, με την αντίστοιχη καθοδήγηση, ενισχύει τη συμμετοχή του στην ομάδα (Τσιμπουκλή, 2012).
Στους παράγοντες που εμποδίζουν τη δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης και συνεργασίας στην ομάδα ενηλίκων, θα πρέπει αρχικά να τονιστεί η παρελθούσα εμπειρία δυσλειτουργικών σχέσεων, η οποία προκαλεί δυσπιστία στην ομάδα. Έτσι, οι περισσότερες ομάδες εγκλωβίζονται στο στάδιο του σχηματισμού και διαλύονται πριν εισέρθουν σε αυτό του καταιγισμού, επηρεάζοντας τη μαθησιακή διεργασία (Brown, Atkins, 1997, όπ.αναφ. στο Τσιμπουκλή, 2012). Δημιουργείται μια αντιπαραγωγική εκπαιδευτική ομάδα που αντιδρά σε οτιδήποτε νέο, οι εκπαιδευόμενοι γεμάτοι άγχος συγκρούονται μεταξύ τους, αλλά και με τον εκπαιδευτή, καθώς δεν υπάρχει εμπιστοσύνη, ενώ η συναισθηματική αντίσταση των μελών εμποδίζει την επίτευξη των μαθησιακών στόχων (Bion 2000: 188, όπ.αναφ. στο Τσιμπουκλή, 2012).
Ωστόσο, ακόμα και στο στάδιο της νορμοθέτησης, όπου έχει εγκαθιδρυθεί η ανοικτή ανταλλαγή εμπειριών, απόψεων και συναισθημάτων διατηρούνται κάποιοι δυσλειτουργικοί, παρωχημένοι κανόνες που δυσχεραίνουν την επικοινωνία. Οι κυριότεροι κανόνες που καθορίζουν τη λειτουργία και διασφαλίζουν την εμπιστοσύνη μεταξύ των μελών της ομάδας είναι οι άγραφοι. Αυτοί δεν συζητούνται και η άγνοιά τους από τα νέα μέλη της ομάδας επιφέρει την τιμωρία τους. Περιλαμβάνουν σεβασμό στις απόψεις των άλλων, ανοχή στις συμβατικότητες (μη έγκαιρη προσέλευση, ανάγκη γρήγορης αποχώρησης), καθορίζουν τις κοινωνικές σχέσεις και μεταβιβάζονται μέσω της κουλτούρας της ομάδας (Τσιμπουκλή, 2012, σελ.12).

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Ο Bion (1961) θεωρεί ότι καμία από τις τρεις βασικές υποθέσεις (εξάρτηση, μάχη-φυγή, ζευγάρωμα) δεν κατευνάζει ικανοποιητικά τον φόβο της ένταξης στην ομάδα, δημιουργώντας την ανάγκη για αλλαγές από τη μια υπόθεση στην άλλη. Για τον ίδιο λόγο υπάρχει η ανάγκη δημιουργίας αντιστοίχων ομάδων εργασίας. Οι τρεις υποθέσεις περιέχουν την ιδέα του ηγέτη και αποτελούν μηχανισμούς άμυνας των συμμετεχόντων απέναντι στα αισθήματα άγχους. Αυτά εκφράζονται μέσα από συγκεκριμένες συμπεριφορές ως αντίδραση στην ομάδα. Μπορεί η ομάδα να εστιάζει στην διεκπεραίωση ενός έργου, ωστόσο αυτό παρεμποδίζεται από κάποιους ασαφείς συναισθηματικούς λόγους. Οι υποθέσεις αντιτίθενται στην ολοκλήρωση του έργου, η οποία προϋποθέτει την κατανόηση μεταξύ των μελών της ομάδας. Αντίθετα, οι ομάδες εργασίας αναγνωρίζουν την ανάγκη κατανόησης μεταξύ των μελών αλλά και την ανάγκη ολοκλήρωσης του έργου (σελ.160).
Το ασυνείδητο αφορά στη δέσμευση, στη διεκδίκηση συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων, στον όγκο εργασίας που πρέπει να διεκπεραιωθεί. Αφορά σε όλα όσα δεν μαθαίνει το παιδί στο σχολείο, με αποτέλεσμα να παρατηρούνται δυσλειτουργίες στην κοινωνικοποίηση και στη συνεργασία του ατόμου. Καταγράφεται η ανάγκη για μια μέθοδο διδασκαλίας που θα προάγει τη γνώση, με υπόβαθρο τη συναισθηματική ωριμότητα.
Ο Tuckman, μέσω μιας συμπεριφορικής προσέγγισης, μελετά τη «ζωή» της ομάδας, τόσο κατά την επίτευξη του έργου, όσο και κατά τη δημιουργία των δομών και των σχέσεων μεταξύ των μελών της μέσα από τα πέντε στάδια εξέλιξης της (διαμόρφωση, καταιγισμό, νορμοθέτηση, δράση, ολοκλήρωση των στόχων).
Η διεργασία και η δυναμική αποτελούν μέρος της ζωής των ομάδων, οι οποίες υπόκεινται σε κοινωνική και ψυχαναλυτική μελέτη. Ωστόσο, κάθε άτομο εργάζεται εντός της ομάδας με διαφορετικό τρόπο. Η έλλειψη εμπιστοσύνης είναι τόσο καθοριστική για την ανάπτυξη της δυναμικής και της διεργασίας στην ομάδα, ώστε η ομάδα αδυνατεί να ξεπεράσει το στάδιο της νορμοθέτησης. Η εμπιστοσύνη σε μια ομάδα δεν πρέπει ποτέ να θεωρείται δεδομένη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Bion, W. R., (1961). Experience in groups and other papers. New York: Basic Books.
Hobsbawm, E. J., (1994). Έθνη και εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα (μτφρ. Νάντρις Χ.), Αθήνα: Καρδαμίτσα.
Καραλής, Θ. (2005). Σχεδιασμός, διοίκηση, αξιολόγηση προγραμμάτων εκπαίδευσης ενηλίκων. Τόμος Β΄. Σχεδιασμός προγραμμάτων. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.
Κρανάκη, Μ., (2011), Διαβάζοντας για τον Φρόυντ: Δέκα Μαθήματα για την Ψυχανάλυση, Αθήνα: Εστία.
Laplanche, J. & Pontalis, J. B., (1986). Λεξιλόγιο της Ψυχανάλυσης, Αθήνα: Κέδρος
Κόκκος, Α. (2005). Μεθοδολογία εκπαίδευσης ενηλίκων. Τόμος Α’ .Θεωρητικό πλαίσιο και προϋποθέσεις μάθησης. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.
Nestor, R., (2013). Bruce Tuckman’s Team Development Model (Tuckman, 1965). Aurora. Leadership foundation for higher education.
Πουλόπουλος, Χ., Τσιμπουκλή, Α. (2016). Δυναμική των ομάδων και αλλαγή στους οργανισμούς. Αθήνα: Τόπος.
Τσιμπουκλή, Α., Φίλλιπς, Ν. (2010). Εκπαίδευση εκπαιδευτών ενηλίκων.2η διδακτική ενότητα. Διεργασία ομάδας- Εκπαίδευση και υποστήριξη κοινωνικά ευπαθών ομάδων. Αθήνα: Γενική Γραμματεία Δια Βίου Μάθησης (Γ.Γ.Δ.Β.Μ)/ Ινστιτούτο Διαρκούς Εκπαίδευσης Ενηλίκων (Ι.Δ.ΕΚ.Ε.)
Τσιμπουκλή, Α. (2012). Δυναμική ομάδας και επικοινωνία στην Εκπαίδευση Ενηλίκων. Αθήνα: Ινστιτούτο Εργασίας (ΙΝΕ) ΓΣΕΕ.
Bonebright, D., A. (2010) 40 years of storming: a historical review of Tuckman's model of small group development, Human Resource Development International, 13:1, 111-120, DOI: 10.1080/13678861003589099. Διαθέσιμο στο: http://dx.doi.org/10.1080/13678861003589099

Katzenbach, J. R., Smith, D., K. (1993). Organizational culture. The discipline of teams. Harvard Business Review. Διαθέσιμο στο : https://hbr.org/1993/03/the-discipline-of-teams-2

Tuckman, B. W., (1965). Developmental sequence in small groups. Naval Medical Research Institute, Bethesda, Maryland. Psychological Bulletin, 1965, Vol. 63, No. 6, (σελ.384-399)
Tuckman, B. W., Mary Ann C. Jensen, M. A. C. (December 1, 1977). Stages of Small-Group Development Revisited. Group & Organization Studies. 1977, 2(4),(σελ.419-427).

Εικόνα 1. Wilfred Bion Διαθέσιμο στο: https://en.wikipedia.org/wiki/Wilfred_Bion#/media/File:WRBion.jpg



Δείτε στο EKABNews




About " "

Το EKABNews έχει δημιουργηθεί και υποστηρίζεται από εργαζόμενους του ΕΚΑΒ με σκοπό την συγκέντρωση των δημοσιευμάτων που αφορούνε την υπηρεσία και όχι μόνο.. Η ενημέρωση των συναδέλφων , η παρουσίαση διάφορων θεμάτων που αφορούνε τον χώρο, η προβολή των τοπικών νέων ανά παράρτημα, αλλά και η γενικότερη προβολή του ΕΚΑΒ.. είναι μερικοί από τους στόχους της σελίδας. Ευχαριστούμε για την υποστήριξη!

Δημοσίευση σχολίου

Παρακαλούμε τους φίλους αναγνώστες:

ΟΧΙ SPAM,
ΟΧΙ GREEKLISH,
ΟΧΙ ΠΡΟΣΒΛΗΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

Παρακαλούμε το σχόλιό σας να είναι σχετικό με την παραπάνω ανάρτηση.
Γενικές απορίες μόνο στη σελίδα μας στο facebook.

 
Copyright © 2013 EKABNews